Τον τελευταίο καιρό έβγαλα από το μπαούλο μου — την watchlist — τις ταινίες του Haneke. Ίσως επειδή ήξερα με τι πραγματεύεται τον απέφευγα. Η μόνη ταινία που είχα δει ήταν το The White Ribbon, αλλά εκείνη την περίοδο δεν ήμουν στα φεγγάρια μου, δεν του έδωσα την κατάλληλη σημασία με αποτέλεσμα να μην καταλάβω τίποτα. Έτσι αποφάσισα να δω όλες του τις ταινίες με την σειρά: από το Benny’s Video μέχρι το Amour. Μέχρι στιγμής το Cache παίρνει την πρώτη θέση στην καρδιά μου όσον αφορά τις ταινίες του Haneke, την οποία έχω δει, ήδη, δύο φορές. Είναι ένα αριστούργημα για το πως δουλεύει η συλλογική μνήμη.

Στην αρχή μου θύμισε το Lost Highway σαν ιδέα — βγήκε και πιο μετά — αλλά τελικά δεν έχει καμία σχέση στα θέματα που πραγματεύεται.

Αν δεν την έχεις δει τότε απέφυγε να διαβάσεις το παρακάτω κείμενο γιατί είναι γεμάτο spoilers. Προφανώς και στην προτείνω.

I am Watching you

Όλα ξεκινάνε όταν ο George και η Anne, ένα μεσοαστικό ζευγάρι, δέχονται ένα δέμα που περιέχει ένα βίντεο με σκηνές έξω από το σπίτι τους. Στη συνέχεια δέχονται και άλλα βίντεο, όπως επίσης και «περίεργες» παιδικές ζωγραφιές που απεικονίζουν καρικατούρες που βγάζουν αίμα από τον λαιμό τους.

Όσο προχωράει η ταινία το μυστήριο μεγαλώνει αφήνοντας ανοιχτά ερωτήματα για να εξάψει την φαντασία μας. Νομίζω ότι τα ερωτήματα δεν έχουν τόσο μεγάλη σημασία σε σχέση με αυτά που θέλει ν΄ αναδείξει ο Haneke — ερωτήματα του τύπου: ποιος στέλνει τις βιντεοκασέτες ή ποιος είναι πίσω από όλο αυτό. Θεωρώ ότι ο Haneke μοιάζει πολύ σε στυλ με τον David Lynch: χρησιμοποιεί το μυστήριο για να κρατήσει τον θεατή μόνο και μόνο για να έχει την προσοχή μας, δείχνοντας μας τους προβληματισμούς που θέλει να θέσει.

Στις ταινίες του ο Haneke έχει ένα βασικό άξονα προχωρώντας σε άλλα ζητήματα. Το ίδιο έκανε και σε αυτή την ταινία. Δεν ξέρω αν το κάνει συνειδητά, ασυνείδητα ή αν είναι τέτοια η θεματολογία που είναι φυσικό και επόμενο να γεννιούνται ποικίλες οπτικές και ιδέες.

Βίντεο

Το πρώτο πράγμα που πραγματεύεται είναι η παρακολούθηση της ζωής μας. Σκέψου πόσο τρομακτικό είναι να δέχεσαι βίντεο από κάποιον που σε παρακολουθεί μέσα στην καθημερινότητα σου. Να ξέρει που μένεις και τι κάνεις. Ειδικά όταν δεν ξέρεις ποιος είναι αυτός και τι πραγματικά θέλει.

Αλλά όσο ξετυλίγεται το κουβάρι — ή έτσι νομίζουμε — τότε ξεφεύγουμε από αυτό το θέμα και βλέπουμε την εσωτερική διαμάχη του George σχετικά με το παρελθόν του και τις ενοχές του. Μπορούμε να το καταλάβουμε όταν επισκέπτεται την μάνα, του στο πατρικό του σπίτι, και όταν ξυπνάει κατά ιδρωμένος από τον εφιάλτη που έβλεπε.

Η οικογένεια του είχε προσλάβει στο κτήμα τους μία οικογένεια Αλγερινών. Οι οποίοι έχασαν την ζωή τους, στην σφαγή του Σετιφ, στις 8 Μαΐου του 1945 — μία αιματηρή επίθεση των Γάλλων κατά των Αλγερινών που κόστισε την ζωή 15.000 ανθρώπων.

Οι γονείς του George αποφάσισαν να υιοθετήσουν το γιο των Αλγερινών κάτι που ενόχλησε τον George που ήθελε να βρει τρόπο να τον διώξει. Έτσι άρχισε να τον κακολογεί και να λέει ψέματα, χωρίς μεγάλη επιτυχία. Κάποια στιγμή σκαρφίζεται ένα σχέδιο: πείθει το Majid να σκοτώσει μία κότα λέγοντας του ότι ήταν δαίμονας και απειλούσε την οικογένεια με στόχο να τον διώξουν από το σπίτι (ο πετεινός είναι σήμα κατατεθέν της Γαλλίας).

Ο Haneke προσωποποιεί το συλλογικό ασυνείδητο και τις δυναμικές της Γαλλίας, γύρω από τις φονικές επιθέσεις κατά των Αλγερινούς το 1945, στο πρόσωπο του πρωταγωνιστή. Μας δείχνει ότι δεν μπορείς να απλά να ξεχάσεις το παρελθόν και να συνεχίσεις την ζωή σου. Τα βίντεο που έρχονται στο σπίτι του είναι το ένοχο παρελθόν που αρνείται να ξεχάσει το ασυνείδητο του.

Ο Haneke βέβαια μας δείχνει την υποκρισία που κρύβουμε — ή τουλάχιστον τους μηχανισμούς που έχουμε για να προσπαθήσουμε να ξεχάσουμε.

Σκέψου το λίγο. O George προσπαθεί να θάψει τις ενοχές ενώ ταυτόχρονα ασχολείται με παρόμοια ζητήματα. Είναι ένας μικροαστός που ασχολείται με τα βιβλία, έχει μία εκπομπή που καλεί συγγραφείς για να συζητήσουν για σημαντικά θέματα, παρακολουθεί τα παγκόσμια τεκταινόμενα — η σκηνή που βλέπει τηλεόραση. Ένας άσσος της θεωρίας.

Πρακτικά όμως δεν ξέρει τι του γίνεται και η συμπεριφορά του είναι ένας μηχανισμός για να δείχνει ότι αντιμετωπίζει το πρόβλημα του ενώ στην πραγματικότητα απομακρύνεται από αυτό. Στην σκηνή που — νομίζει πως — καταλαβαίνει ποιος μπορεί να κρύβεται πίσω από τα βίντεο αρνείται να μιλήσει στην γυναίκα του γι’ αυτό και κόβει κάθε δίοδο επικοινωνίας. Δεν μιλάμε γι’ αυτά τα πράγματα. Πρέπει να ξεχάσουμε.

Ακόμα και στο τέλος που της εξομολογείται τι είχε κάνει, της λέει «εντάξει και έπρεπε να αυτοκτονήσει;» Είναι σαν να της λέει, εντάξει έκανα μερικές μαλακίες αλλά μην μου ζητάτε και τα ρέστα. Κάποια στιγμή η Anne του λέει ότι νομίζει ότι με μία συγνώμη μπορεί να ξεμπερδέψει; Ο George χρησιμοποιούσε την συγνώμη, όχι για την εννοούσε, αλλά για να ξεφύγει από την συζήτηση. Η συγνώμη ήταν η διέξοδος για να μην σκέφτεται.

Μπορούμε να καταλάβουμε ότι ο George όχι μόνο δεν μετάνιωσε γι αυτά που έκανε αλλά ότι ούτε καν μπήκε στην διαδικασία να τα καταλάβει. Η σκηνή που κάνουν το τραπέζι στους φίλους τους είναι πολύ σημαντική για να καταλάβουμε το διαχωρισμό ταυτότητας που κρύβει μέσα του. Ένα από τα ζευγάρια αποτελούνταν από έναν Γάλλο — υποθέτω διανοούμενο — και την Αλγερινή σύντροφο του. Σε τέτοιο επίπεδο ο George προφανώς δεν είχε πρόβλημα. Ένας ελεύθερος διανοούμενος, ένας πολιτισμένος άνθρωπος, σωστά; Μερικές σκηνές πιο πριν όμως, τον βλέπουμε να βγαίνει από το αστυνομικό τμήμα και περνάει τον δρόμο χωρίς να κοιτάξει, κινδυνεύοντας να πατηθεί από έναν αλγερινό που έκανε ποδήλατο. Τότε ο George αρχίζει και τον βρίζει ενώ είχε άδικο. Η σκηνή από μόνη της δεν λέει τίποτα — μην ξεχνάμε ότι ήταν στρεσαρισμένος από τα βίντεο που δεχόταν — αλλά όταν συνδέσεις όλο το παζλ καταλαβαίνεις ότι η συμπεριφορά του είναι ρατσιστική.

Στο δείπνο λοιπόν έρχεται μία νέα κασέτα που την κρύβει από τους καλεσμένους στο μπουφάν του. Τότε η Anne αρχίζει και τους αποκαλύπτει ότι τον τελευταίο καιρό δέχονται βιντεοκασέτες από κάποιον άγνωστο, κάτι που προκαλεί τον εκνευρισμό και την δυσαρέσκεια του George. Είπαμε δεν μιλάμε γι’ αυτά τα πράγματα. Πόσο μάλλον στου φίλους μας.

Είναι επίσης πολύ σημαντική η σχέση μεταξύ της Anne και του George. Ο γιος τους στις τελευταίες σκηνές αποκαλύπτει τον εκνευρισμό του που η μάνα του είναι πολύ κοντά με το αφεντικό τους και οικογενειακό φίλους τους, υπονοώντας ότι έχουν σχέση.

Δύο πράγματα πάνω σε αυτό:

  • Τίποτα δεν μπορείς να κρύψεις από τα παιδιά. Σε βαθύτερο επίπεδο τα παιδιά καταλαβαίνουν ακόμα και αυτά που δεν έχουν ειπωθεί.
  • Η Anne είναι αυτή που προσπαθεί να επικοινωνήσει και να τα βρει με τον George. Αλλά όσο o George κλείνεται στον εαυτό του, τόσο αυτή απομακρύνεται κάνοντας σχέση με το αφεντικό της.

Αν ο George αντιπροσωπεύει μία Γαλλία που θέλει να ξεχάσει τότε η Anne αντιπροσωπευει μία Γαλλία που θέλει ν’ αναζητήσει την αλήθεια. Τελικά όμως επιλέγει τον δρόμο της απομάκρυνσης. Ίσως γι’ αυτό ο γιος είναι τόσο εκνευρισμένος με την μάνα και ενώ με τον πατέρα είναι νωχελικός. Γιατί θεωρεί ότι η Μάνα τα παράτησε.

Στη μέση της ταινίας ο George οδηγείται στον Majid — το παιδί που είχε διώξει — τον οποίο κατηγορεί ότι στέλνει τις κασέτες. Ο Majid του εξηγεί ήρεμα ότι δεν έχει καμία σχέση με όλα αυτά. Ενώ ο George είναι αυτός που του έχει κάνει μαλακία στο παρελθόν τον κατηγορεί ότι εισβάλλει στην ζωή του και ότι ζητάει εκδίκηση. Εδώ έχουμε μία κλασική προβολή του θύτη που προβάλλει τις ενοχές του πάνω στο θύμα. Αν εγώ σου έκανα όλα αυτά πως είναι δυνατόν εσύ να επιλέγεις την συγχώρεση και όχι την εκδίκηση; Εγώ στην θέση σου θα προτιμούσα την εκδίκηση. Οπότε σίγουρα εσύ το έκανες. Μία σου και μία μου. Είμαστε πάτσι πλέον οπότε μπορώ να συνεχίσω την ζωή μου, χωρίς ενοχές. Βαθιά μέσα του ήθελε να είναι αυτός που του έστελνε τις κασέτες για ν΄ανακουφιστεί από τις ενοχές που τον τυραννούσαν.

Συλλογικό Ασυνείδητο

Ενώ ο Haneke πραγματεύεται τις ενοχές των Γάλλων για την δολοφονία των αλγερινών και το συλλογικό τους ασυνείδητο, μας δείχνει ότι γενικά όταν το παρελθόν δεν αντιμετωπίζεται ουσιαστικά είναι εκεί για να μας στοιχειώνει. Οι συγνώμες είναι επιφανειακές. Αυτό συμβαίνει και με τους Γερμανούς, οι οποίοι για χρόνια μπορεί να ανέλυαν γιατί φτάσανε στο φασισμό ή ποια είναι τα αποτελέσματα μετά από εκείνη την σκοτεινή περίοδο αλλά δεν μιλάνε για εκείνη την περίοδο. Αν προσέξεις ακόμα και στις ταινίες τους αποφεύγουν να δείξουν τον Χίτλερ.

Ο γιος του Majid επισκέπτεται τον George όχι για να τον εκδικηθεί αλλά για να καταλάβει τις σκέφτεται.

«Αναρωτιέμαι πως νιώθει ένας άνθρωπος με την συνείδηση σου».

O George λοιπόν ακόμα και στο τέλος αρνείται να πάρει τις ευθύνες του και κατεβάζει μερικά χαπάκια, κλείνει τις κουρτίνες του δωματίου του και πάει για ύπνο. Αρκετά απαισιόδοξη σκηνή θα έλεγα.

Κι’ όμως…

Προς έκπληξη μου το τέλος του Cache είναι από τα πιο αισιόδοξα που έχω δει σε ταινία. Και ειδικά όταν έρχεται από τον Haneke. Όχι ότι είναι απαισιόδοξος, αλλά θα έλεγα ότι ο είναι μετρ της ισορροπίας. Τα θέματα που πραγματεύεται είναι δυσάρεστα αλλά οι ταινίες του όχι και τόσο.

Η τελευταία σκηνή εξελίσσεται έξω από το σχολείο του γιου του. Βλέπουμε μία γυναίκα να μπαίνει στην σκηνή, να περιμένει και στο τέλος να φεύγει. Μετά πέφτουν οι τίτλοι του τέλος. Τι στο διάολο θέλει να πει ο ποιητής; Όχι, σοβαρά τώρα, τι στον πούτσο ήταν αυτό;

Την δεύτερη φορά που είδα την ταινία, ξαναπήγα πίσω τη σκηνή και πρόσεξα κάτι που δεν είχα δει: τον γιο του George συναντιέται με τον γιο του Majid. Ο Haneke έκανε πάλι τα μαγικά του. Πρώτον είμαστε εστιασμένοι στην γυναίκα που περιμένει και κινείται στον χώρο. Δεύτερον το μάτι σκανάρει από δεξιά προς τα αριστερά. Είναι λογικό να μας ξεφύγει αυτή η — όχι και τόσο μικρή θα έλεγα — λεπτομέρεια.

Η γλώσσα του σώματος δείχνει ότι τα δύο παιδιά όχι απλά γνωρίζονται αλλά έχουν και μία πολύ καλή σχέση.

Κάπου εδώ έρχονται οι θεωρίες. Ήταν πίσω από όλο αυτό και οι δύο εξαρχής; Μήπως ο Majid προσπαθούσε να εντοπίσει με αυτόν τον τρόπο τον George για να του κάνει την ζωή δύσκολη; Ήταν και τρεις πίσω από το κόλπο; Ή μήπως έστελνε τις κασέτες ο ίδιος ο Haneke;

Δεν ξέρω και δεν έχει σημασία.

Το τέλος μας δείχνει ότι η νέα γενιά δεν είναι διατεθειμένη ν’ αναπαράγει τις μαλακίες του παρελθόντος. Όχι μόνο δεν είναι διατεθειμένη αλλά πάει ένα βήμα παραπέρα γεφυρώνοντας το χάσμα και βρίσκοντας κοινά στοιχεία μεταξύ μας.

Κι’ αν αυτό δεν είναι ελπιδοφόρο και θετικό δεν ξέρω τι άλλο μπορεί να είναι.


Newsletter Subscribe
Κάνε εγγραφή στο Newsletter, ώστε να λαμβάνεις τα τελευταία άρθρα άλλα και προτάσεις βιβλίων.
Όχι Spam. Η διεύθυνση email, δεν μοιράζεται με τρίτους και χρησιμοποιείτε αποκλειστικά για το newsletter.