Συχνά στην καθημερινότητα μας, μπορεί να συναντήσουμε ανθρώπους που προσπαθούν να μας χειραγωγήσουν. Στην οικογένεια μας, στην δουλεία μας, στην ερωτική μας σχέση. Όταν έρθουμε σε δύσκολη θέση και νιώσουμε άβολα αναλύουμε και προσπαθούμε να βρούμε τις καλύτερες τακτικές για να αντιμετωπίσουμε την χειραγώγηση.

Υπάρχουν πολλοί τρόποι για να χειραγωγήσεις κάποιον.

Μερικά παραδείγματα:

1. Όταν σε γεμίζουν ενοχές

Είναι τόσο κλασικό, που έχει γίνει βαρετό. Ο χειραγωγός προσπαθεί να σε γεμίσει ενοχές με στόχο να σε φέρει σε δύσκολη θέση για να κάνεις αυτό που θέλει.

Οι περισσότερες τεχνικές χειραγώγησης παίζουν με τον ενοχικό σου, απλά σ’ αυτήν την περίπτωσή γίνεται ξερά.

Είναι η πιο εύκολη τεχνική, την καταλαβαίνεις αμέσως. Ο χειραγωγός βρίσκεται σε δυσχερή θέση και παίζει τα τελευταία του χαρτιά.

2. Όταν σ’ ενθαρρύνουν

Όταν κάποιος σου λέει μπράβο ή είσαι σωστός είναι ένα είδος χειραγώγησης. Αυτός που σε επιβραβεύει στην ουσία σε κρίνει μέσα από τις δικές του αξίες. Εσύ προσπαθείς να κινηθείς σ’ αυτές τις αξίες για να κερδίσεις την εύνοια του. Όλοι μας το κάνουμε λίγο-πολύ χωρίς να το καταλαβαίνουμε γιατί έχουμε μάθει σε τέτοιες σχέσεις και τις θεωρούμε φυσιολογικές.

Μας αρέσουν οι φιλοφρονήσεις και συνεχίσουμε αυτό που κάνουμε για να συνεχίσουμε να τις ακούμε. Θέλουμε να αποφύγουμε την απόρριψη από τον άλλον—με κάθε κόστος—γι’ αυτό τον λόγο θα πάμε με τα νερά του για να μην τον δυσαρεστήσουμε.

Ο χειραγωγός το καταλαβαίνει, οπότε κάθε φορά που θα κάνεις κάτι, που είναι σύμφωνο με τις ιδέες του, σε επιβραβεύει.

Αυτή η τεχνική προϋποθέτει ότι το status του χειραγωγού είναι μεγαλύτερο από το δικό σου.

3. Όταν σου λένε ότι δεν αξίζεις

Εδώ είμαστε στο ίδιο πλαίσιο με την προηγούμενη τεχνική αλλά από την αρνητική πλευρά. Ο μηχανισμός είναι πολύ απλός: ο χειραγωγός ρίχνει την αξία σου ώστε να νιώσεις άχρηστος. Έτσι αρχίζεις και το πιστεύεις.

Ο χειραγωγός σε έχει ανάγκη, και επειδή φοβάται μην σε χάσει, προσπαθεί να ρίξει τις μετοχές σου. Με αυτό τον τρόπο προσπαθεί να σε εγκλωβίσει στην μιζέρια σου.

4. Όταν σου λένε ότι είσαι ξεχωριστός

Καλή παγίδα. Πριν χρόνια αν κάποιος μου έλεγε—με τον τρόπο του—ότι είμαι ξεχωριστός, το έπαιρνα πάνω μου. Τώρα πλέον απλά αναρωτιέμαι τι ακριβώς θέλει από εμένα.

Πριν λίγο καιρό μου έτυχε κάτι παρόμοιο που κάποιος, που μόλις είχα γνωρίσει, έλεγε τα καλύτερα λόγια για μένα. Κι’ αυτό που σκεφτόμουν εκείνη την ώρα ήταν «με γνωρίζεις;»

Ποιος δεν θέλει να είναι ξεχωριστός; Να σπάει τις καρδιές των άλλων; Να είναι αναντικατάστατος; Και αν εξαφανιστεί από προσώπου γης να μην τον ξεχάσει κανένας. Οπότε μία από τις καλύτερες τεχνικές είναι όταν ο άλλος σε κάνει να αισθάνεσαι μοναδικός.

Για παράδειγμα σε μία επαγγελματικά σχέση, το αφεντικό σου θα μπορούσε να σου πει:

«Είσαι ο μόνος που ξέρει να δουλεύει σ’ αυτή την επιχείρηση».

Για να σου δώσει κίνητρα να συνεχίσεις να δουλεύεις στο ίδιο επίπεδο.

5. Όταν σου δίνουν αυτό που επιθυμείς

“When you know what a man wants then you know who he is and how to move him.”

― George R.R. Martin

Αυτή είναι η τεχνική του επαγγελματία χειραγωγού: δίνεις στον άλλον αυτό που θέλει και τον ρουφάς σιγά σιγά―με το μεδούλι.

Δεν θα την συναντήσεις συχνά γιατί ο χειραγωγός πρέπει να είναι υπομονετικός, σαν την αράχνη που περιμένει να κολλήσει το θύμα της στον ιστό της.

Σε αντίθεση με άλλου τύπου χειραγώγησης—που σου δίνουν λίγη δόση από αυτό επιθυμείς—εδώ ο θύτης βρίσκει ακριβώς τι θέλεις και στο δίνει απλόχερα. Εσύ αισθάνεσαι τόσο ευγνώμων που θα έκανες τα πάντα γι’ αυτόν.

Η δυναμική της σχέσης είναι ότι αισθάνεσαι ανίκανος και κάποιος τελικά σε εμπιστεύτηκε και επένδυσε πάνω σου. Έτσι προσπαθείς να του το ξεπληρώσεις.

Η αλήθεια είναι ότι δεν μπορείς να καταλάβεις, με σιγουριά, αν τα κίνητρα του θύτη είναι ευγενικά ή θέλει κάτι περισσότερο στο μέλλον.

Σε αυτές τι περιπτώσεις ισχύει το: όταν κάτι είναι πολύ καλό για να είναι αληθινό μάλλον δεν είναι τόσο καλό.

Η αίσθηση που έχεις, όταν έρχεσαι σε επαφή με τέτοια άτομα, είναι ότι τους χρωστάς. Κάτι που ισχύει γιατί όταν έρθει της πληρωμής, οι τόκοι θα έχουν εκτοξευθεί στον θεό. Οι ενοχές σου δεν θα σε αφήσουν να δεις ολόκληρη την εικόνα: κάποιος επένδυσε σ’ εσένα όχι από την καλή του την καρδιά αλλά γιατί περιμένει κάποιο αντάλλαγμα.


Αν ψάξεις στο διαδίκτυο «τεχνικές χειραγώγησης» ή «πως να αναγνωρίσεις τοξικά άτομα» θα βρεις άπειρο υλικό. Σε κάθε άρθρο θα εντοπίσεις κάτι διαφορετικό και θα σκέφτεσαι «α, αυτό δεν το ήξερα». Ίσως νιώσεις ότι κάποιες σχέσεις σου είναι τοξικές.

Δεν είναι άσχημο να είσαι σε θέση ν’ αναγνωρίζεις αυτές τις τεχνικές.

Αυτό όμως που έχω προσέξει είναι ότι σταματάμε την παρατήρηση στον χειραγωγό και στις τεχνικές του αλλά δεν συνεχίζουμε την ανάλυση μας σε δεύτερο επίπεδο.

Τα περισσότερα άρθρα εστιάζουν στις τεχνικές που χρησιμοποιούν οι χειραγωγοί και γιατί χειραγωγούν:

  • Είναι ανασφαλείς και θεωρούν ότι δεν αξίζουν.
  • Φοβούνται να σε χάσουν γιατί δεν μπορούν να στηριχθούν στα πόδια τους.
  • Θεωρούν ότι δεν έχουν κάτι να σου δώσουν
  • Έχουν χαμηλή αυτοπεποίθηση και προσπαθούν να ρίξουν την δική σου για να αισθανθούν καλύτερα.

Έτσι μένουμε στην απλή σκέψη:

«Έχω πολλούς τοξικούς ανθρώπους, στη ζωή μου, πρέπει να τους βγάλω».

Που υπονοεί ότι φταίνε οι άλλοι που μας εκμεταλλεύονται.

Μάντεψε όμως, όλοι αυτοί οι τοξικοί άνθρωποι, που έχεις στην ζωή σου, έχουν ένα κοινό παρανομαστή: εσένα.

Οπότε εσύ έχεις ορίσει ότι μπορείς να χειραγωγηθείς. Δεν είσαι το θύμα όπως θέλεις να πιστεύεις, κάτι κερδίζεις από αυτές τις σχέσεις.

  • Στην δουλεία μπορεί να τους αφήνεις να σε χειραγωγούν γιατί φοβάσαι ότι θα σε απολύσουν.
  • Στην ερωτική σου σχέση, μπορεί να φοβάσαι ότι θα μείνεις μόνος.
  • Στην φιλική σου σχέση μπορεί να φοβάσαι ότι αν φύγεις δεν θα βρεις άλλου φίλους.

Άρα προτιμάς να σε χειραγωγούν γιατί έχεις κάτι να χάσεις. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι έχεις ρίξει τον εαυτό σου τόσο χαμηλά που δέχεσαι ακόμα και ψίχουλα.

Δεν υπονοώ ότι αυτοί που εκμεταλλεύονται τις ανασφάλειες σου είναι αθώοι.

Απλά σκέψου το εξής: κάποιος έχει σκουπίδια στο χέρι και ψάχνει που θα τα πετάξει. Εσύ περνάς από το οπτικό του πεδίο με γραμμένη, στο κούτελο σου, την λέξη «σκουπιδιάρικο». Ε, όπως καταλαβαίνεις, θα σου πετάξει τα σκουπίδια του χωρίς να το πολυσκεφτει. Όταν έχεις ορίσει ότι είσαι σκουπιδιάρα, ακόμα και άνθρωποι που είναι καλά, ένα χαστούκι θα στο ρίξουν. Πόσο μάλλον όταν ο άλλος είναι συναισθηματικά μπλοκαρισμένος.

Παίρνουμε ό,τι ορίζουμε ότι μας αξίζει.

Οπότε οι σχέσεις χειραγώγησης δεν έχουν να κάνουν με ένα θύμα και ένα θύτη. Έχουν να κάνουν με δύο ανθρώπους που έχουν ταυτόχρονα τον ρόλο του θύματος και του θύτη.

Αν θέλουμε να το πάμε ένα βήμα παρακάτω πρέπει να κατανοήσουμε από που μαθαίνουμε να χειραγωγούμαστε.

Όλα ξεκινάνε από την οικογένεια

Δεν είναι βίτσιο των ψυχολόγων να ασχολούνται με την παιδική μας ηλικία. Οι νευρώσεις και τα συναισθηματικά μας μπλοκαρίσματα έχουν δημιουργηθεί σε μικρή ηλικία και παίρνουν σάρκα και οστά όταν ενηλικιωνομαστε. Ο λόγος που χειραγωγούμαστε στην ενήλικη ζωή μας είναι γιατί το μάθαμε, με τον έναν ή με τον άλλο τρόπο, μέσα από την οικογένεια μας.

Ατάκες του τύπου «αν πάρεις καλούς βαθμούς θα σου πάρω ό,τι θέλεις» είναι η χειραγώγηση στα καλύτερα της. Δημιουργείται η εξής συνθήκη: αν κάνεις αυτό που θέλω, θα σου δώσω αυτό που θέλεις. Το αντίθετο της ανιδιοτέλειας.

Αυτές οι συμπεριφορές υπονομευόμουν ότι δεν είσαι αρκετός. Πρέπει να προσπαθήσεις κι’ άλλο για να κερδίσεις την αποδοχή των γονιών σου.

Από την άλλη πλευρά, μερικοί γονείς «αναγκάζουν» τα παιδιά τους να καταφύγουν στην λύση της χειραγώγησης. Ήξερα ένα ζευγάρι που πίεζε το παιδί τους—6 χρονών—να πάει μπαλέτο. Το κοριτσάκι μετά τις πρώτες μέρες, αποφάσισε ότι δεν της άρεσε και το ανακοίνωσε στους γονείς της. Η μάνα της ήταν κάθετη στο να συνεχίσει να πηγαίνει και ο πατέρας έλεγε πως έχουν προπληρωθεί τρεις μήνες και θα πάνε τσάμπα τα λεφτά. Έτσι συνέχιζαν να την πηγαίνουν. Κάθε φορά το κοριτσάκι διαμαρτυρόταν. Έτσι άρχιζε να παίζει παιχνίδια αφού δεν άκουγαν τις επιθυμίες της. Το έχτιζε σιγά-σιγά. «Πονάει η κοιλία μου», και άλλες, παρόμοιες, δικαιολογίες. Προτιμούσε να πάει στον γιατρό παρά να πάει στο στο μπαλέτο.

Αν οι γονείς της συνεχίσουν με αυτό τον τρόπο—να προβάλλουν τις δικές τους ανασφάλειες και τα δικά τους όνειρα στο παιδί τους—τότε το κοριτσάκι σε λίγα χρόνια ή θα κλειστεί στον εαυτό της και θα κουκουλώνει τις επιθυμίες της γιατί θα θεωρεί ότι έρχονται σε δεύτερη μοίρα ή θα αρχίσει να χειραγωγεί τους ανθρώπους γιατί θα θεωρεί ότι κανένας δεν ενδιαφέρεται πραγματικά γι αυτήν και είναι ο μοναδικός τρόπος να πάρει αυτό που θέλει. Και είναι απόλυτα λογικό να σκεφτεί κάτι τέτοιο όταν οι γονείς της—που υποτίθεται είναι οι άνθρωποι που ενδιαφέρονται γι’ αυτήν περισσότερο από κάθε άλλον—δεν την άκουγαν.

Η κατάληξη, όταν έχουμε μεγαλώσει σε τέτοιο περιβάλλον, είναι να μεταφέρουμε τις αντίστοιχες δυναμικές στις ενήλικες σχέσεις μας. Θα έχουμε την πεποίθηση ότι είμαστε ανάξιοι. Ανάξιοι ν’ αγαπηθούμε από άλλους ανθρώπους, να πληρωθούμε για την δουλεία που προσφέρουμε, να μας κάνουν παρέα οι φίλοι μας γι’ αυτό που είμαστε. Δεν είμαστε ποτέ αρκετοί.

Η σκέψη ότι είσαι βάρος για τους τους άλλους.

Αυτό μας δημιουργεί μία συναισθηματική ανασφάλεια.

Για να ξεφύγουμε από τον κύκλο πρέπει να καταλάβουμε τι είναι αυτό που μας λείπει ώστε να το δώσουμε μόνοι μας στον εαυτό μας.

Πως θα το κάνουμε αυτό;

Η λύση είναι ν’ αναλύσουμε την συμπεριφορά μας και ξεκινήσουμε να ρωτάμε γιατί κάνουμε αυτά που κάνουμε. Όταν ανακαλύψουμε την δομή μας και τι είναι αυτό που μας λείπει τότε θα μπορέσουμε να το δώσουμε εμείς στον εαυτό μας και να μας το δώσουν οι άλλοι. Αναλαμβάνουμε τις ευθύνες μας και κερδίζουμε την αυτονομία μας.

Επομένως η ουσία δεν είναι πως μας χειραγωγούν, γιατί μας χειραγωγούν ή τι τεχνικές χρησιμοποιούν αλλά τι κάνουμε εμείς γι’ αυτό.

Υπάρχουν δύο τρόποι να αντιμετωπίσεις την χειραγώγηση:

α) Ο πρώτος τρόπος είναι να καταλάβεις πως παίζεται το παιχνίδι και να παίξεις και εσύ. Είναι ένα εγωιστικό παιχνίδι που μπορεί στην αρχή να σου προσφέρει ego boost και ένα είδος ανωτερότητας―όταν κερδίζεις―αλλά μελλοντικά είσαι χαμένος.

Είναι σαν να κερδίζεις τον αντίπαλο σου, στο ποδόσφαιρο, αλλά επειδή είχες χάσει με μεγαλύτερο σκορ στο προηγούμενο παιχνίδι να μη περνάς στην επόμενη φάση. Ναι, νίκησες αλλά δεν έχει σημασία για αποκλείστηκες.

Επίσης έχε στο μυαλό σου ότι πάντα θα υπάρχει κάποιος πιο τρελός που είναι διατεθειμένος να παίξει το chicken game.

β) Ο δεύτερος τρόπος, ο πιο δύσκολος, είναι να μην παίξεις καθόλου.

Αυτό υποδηλώνει ότι είσαι έτοιμος να ανοιχθείς και να εκφράσεις στον άνθρωπο που έχεις απέναντι σου αυτό που αισθάνεσαι εκείνη την στιγμή για εσένα, για εκείνον και για την σχέση σας. Που σημαίνει ότι εκτίθεσαι. Που σημαίνει ότι είναι πολύ δύσκολο γιατί εκείνη την στιγμή γίνεσαι ευάλωτος.

Το παράδοξο είναι ότι όσο πιο ευάλωτος γίνεσαι τόσο περισσότερο χάνουν οι άνθρωποι την δύναμη τους πάνω σου. Δεν μπορούν να παίξουν γιατί δεν έχουν κάποιο χαρτί εναντίον σου ώστε να σε χειραγωγήσουν—τους έχεις εμφανίσει ήδη τα χαρτιά σου.

Και τώρα θα σκέφτεσαι:

«Μα αν γίνω ευάλωτος, δεν θα με συντρίψουν;».

Η απάντηση είναι ότι πρώτον όσο πιο ευάλωτος γίνεσαι στην καθημερινότητα σου τόσο περισσότερο δυναμώνεις με τον καιρό γιατί ανακαλύπτεις τον εαυτό σου. Και κατά δεύτερον αυτοί οι άνθρωποι δεν μπορούν να σε χτυπήσουν με κατά μέτωπο επίθεση γιατί αλλιώς δεν θα σε χειραγωγούσαν εξαρχής. Είναι το ίδιο ευάλωτοι με εσένα.

Να ξέρεις ότι όταν αρχίζεις και συμπεριφέρεσαι με αυτό τον τρόπο, ο χειραγωγός θα εκπλαγεί και θα περάσει στην άμυνα. Θα προσπαθήσει να κατευθύνει την συζήτηση σ’ άσχετο θέμα με στόχο να σε μπερδέψει. Αν δεν πέσεις στην παγίδα του και παραμείνεις συγκεντρωμένος θα αρχίσει να χάνει τον ειρμό του. Αυτό συμβαίνει γιατί δεν περιμένει την ειλικρίνεια σου και τσαντίζεται που μετατρέπεσαι σε καθρέφτη που προβάλει τις ανασφάλειες του. Σε δευτερόλεπτα η δυναμική της σχέσης αλλάζει και ο χειραγωγός ξεγυμνώνεται—είναι πλέον πιο ευάλωτος από εσένα. Ως εκ τούτου δεν θα παραδεχθεί πότε τις τακτικές του και θα αποσυρθεί από την συζήτηση.

Όποτε μην περιμένεις ν’ ανοιχθείς για να παραδεχθεί ο άλλος το παιχνίδι εις βάρος σου.

Το κάνεις για τον εαυτό σου και όχι για τους άλλους.

Στην αρχή θα είναι πολύ άβολο να το κάνεις πράξη. Όσο περνάει ο καιρός θα αρχίζεις να αισθάνεσαι άνετα με τον εαυτό σου.

Θα πληγωθείς αλλά θα βγεις κερδισμένος

Είναι δεδομένο ότι αν ανοιχθείς θα υπάρξουν άνθρωποι που θα σε χτυπήσουν κάτω από την ζώνη. Θα πληγωθείς. Είναι ανώφελο να φτιάξεις άμυνες για να μην πληγώνεσαι. Η ζωή κάποιες στιγμές περιέχει και πόνο. Είναι αναπόφευκτο. Κοίτα όμως την μεγάλη εικόνα: Σε συμφέρει να ανοίγεσαι, με κόστος να υποστείς κάποιες ήττες, γιατί σε βάθος χρόνου θα βγεις κερδισμένος:

  • Δεν θα κρύβεσαι πίσω από μάσκες
  • Θα βρεις ανθρώπους που θα σε αποδέχονται γι’ αυτό που είσαι
  • Δεν θα έχεις μόνιμο άγχος
  • Δεν θα σε κυριεύει το αίσθημα του θυμού
  • Θα αρχίζεις να έχεις επαφή με τις ανάγκες σου
  • Δεν θα ρίχνεις τις ευθύνες στου άλλους
  • Θα αρχίσεις να βάζεις σε προτεραιοτητα τον εαυτό σου και όχι τι σκέφτονται οι άλλοι για εσένα

Οπότε ναι, κάποιοι θα σε πονέσουν αλλά δεν είναι τίποτα μπροστά στα κέρδη που αποκομίσεις.

Από τότε που ξεκίνησα να κρατάω αυτή την στάση στη ζωή μου, άλλαξα. Δεν τα καταφέρνω πάντα, υπάρχουν φορές που δεν έχω το κουράγιο να αφεθώ και να εκτεθώ. Αλλά όσες φορές είπα την αλήθεια μου τότε, μετά, αισθανόμουν καλύτερα. Δεν είχα καταπιεσμένα συναισθήματα.

Μερικοί που το κατάλαβαν άλλαξαν την συμπεριφορά τους απέναντι μου προς το καλύτερο. Σεβάστηκαν τα όρια μου. Κάποιοι άλλοι έκαναν πίσω για να πάρουν δυνάμεις ώστε να αλλάξουν την τακτική τους και να βρουν άλλους τρόπους για να με χειραγωγήσουν.

Έτσι είναι η ζωή, δεν μπορείς να αλλάξεις τους ανθρώπους. Σε τέτοιες περιπτώσεις απλά φεύγεις.

Η χειραγώγηση ξεκινάει και τελειώνει εκεί που έχεις θέσει τα όρια σου. Και είναι στο χέρι σου να την σταματήσεις.