Θυμάμαι στο σχολείο είχα έναν συμμαθητή, ας τον ονομάσουμε Γιώργο. Ο Γιώργος καθόταν πάντα στο πρώτο θρανίο αλλά στόχος του δεν ήταν να παρακολουθήσει το μάθημα. Στόχος του ήταν να αποφύγει τα χαρτάκια που του πετάγανε και τις σφαλιάρες που του έριχναν οι συμμαθητές του.

Εκείνο τον καιρό δύο πράγματα μου έκαναν εντύπωση. Πρώτον, οι μαθητές που δεν συμμετείχαν στο bullying, του την έλεγαν ή τον περιφρονούσαν. Το δεύτερο ήταν η συμπεριφορά των καθηγητών προς το πρόσωπο του. Ήταν το ίδιο περιφρονητική όπως των μαθητών.

Όταν, μέσα στην τάξη, κάποιος μαθητής «πείραζε» τον Γιώργο, οι καθηγητές έκαναν πως δεν έβλεπαν. Όταν η τάξη γινότανε παιδική χαρά οι καθηγητές γυρίζανε και έλεγαν: «ησυχία». Και όταν γινόντουσαν μπροστά τους οι προκλητικές ενέργειες, και δεν μπορούσαν να κάνουν αλλιώς, γύριζαν και φώναζαν: «σταματήστε, αλλιώς θα σας βγάλω έξω». Την έλεγαν και στους δύο.

Πως γίνεται να δίνεις άδικο και στους δύο; Φυσικά και γίνεται όταν θες να έχεις το κεφάλι σου ήσυχο. Ποιος τρέχει τώρα. Ποιος ασχολείται. Ας κάτσουμε στα αυγά μας. Η λύση τους ήταν να βάζουν στα παιδιά απουσία.

Όταν ήρθε στην δημοσιότητα η εξαφάνιση του Γιακουμάκη, το πανελλήνιο σοκαρίστηκε. Το θεωρώ υποκριτικό εκ μέρους μας. Τι μας σόκαρε; Το bullying; Ότι τον κλείδωναν στο ντουλάπι και του πετούσαν κέρματα βάζοντας τον να κάνει το jukebox ή ότι κανείς δεν μίλαγε;

Σοκαριστήκαμε—όχι γιατί ήταν η πρώτη φορά που ακούγαμε τέτοια περιστατικά—αλλά γιατί είχαμε δημιουργήσει την ψευδαίσθηση ότι τέτοιες συμπεριφορές δεν έχουν σοβαρό αντίκτυπο στα θύματα.

Εντάξει έτσι κάνουν τα παιδιά, λέμε στον εαυτό μας και θεωρούμε ότι δεν θ’ αλλάξει ποτέ η κατάσταση.

Το αποτέλεσμα ήταν να μας πιάσουν οι ενοχές γιατί—οι περισσότεροι από εμάς—είχαμε γίνει μάρτυρες τέτοιων συμπεριφορών αλλά δεν αντιδρούσαμε.

Χρόνια αργότερα, παρά την κατακραυγή, η κατάσταση παραμένει ίδια. Το bullying συνεχίζει να υπάρχει στα σχολεία.

Ποσοστά μαθητών που έχουν υπάρξει θύμα εκφοβισμού

Το παραπάνω γράφημα μας δείχνει ότι το 35% έχει υποστεί κάποια μορφή βίας. Έχουμε την πεποίθηση ότι μόνο το 35% επηρεάζεται και ότι οι υπόλοιποι θα συνεχίσουν την ζωή τους. Δεν ισχύει αυτό.

Για παράδειγμα σ’ ένα σχολείο υπάρχουν μαθητές που ασκούν βία στους πιο αδύναμους. Η κατάσταση φτάνει στο απροχώρητο με αποτέλεσμα ο διευθυντής να ενημερώσει τους γονείς που με την σειρά τους θα επιπλήξουν τα παιδιά τους. Το πιο πιθανό είναι τα βάλουν τιμωρία χωρίς να αναζητήσουν τις πραγματικές αιτίες που οδηγούν σ’ αυτή την συμπεριφορά. Δεν θα αλλάξει τίποτα, ίσα-ίσα θα μεγαλώσει ο θυμός των παιδιών που ασκούν βία. Απλά τώρα θα είναι πιο προσεχτικοί.

Έτσι το bullying συνεχίζεται.

Τα παιδιά που βλέπουν όλη αυτό να μην σταματάει αναρωτιούνται: αν όλοι αυτοί οι ενήλικοι, που έχουν την δύναμη και την εξουσία, δεν μπορούν να το σταματήσουν, τότε τι μπορώ να κάνω εγώ;

Έτσι φτάνουμε στο σημείο τα παιδιά που είναι μάρτυρες αυτών των περιστατικών να φοβούνται να σηκώσουν ανάστημα για να μην θυματοποιηθούν. Φτάνουν στο σημείο, όχι μόνο να μην μιλάνε αλλά να κοροϊδεύουν και αυτοί τους πιο αδύναμους.

Το αποτέλεσμα, όταν όλοι αυτοί ενηλικιωθούν, είναι να έχουν την ίδια συμπεριφορά στην κοινωνία:

  • Δεν θα μιλάνε όταν κλέβουν κάποιον στον δρόμο.
  • Δεν θα μιλάνε όταν το αφεντικό τους, τους ασκεί ψυχολογική βία ή μιλάει άσχημα σε συναδέλφους τους.
  • Δεν θα μιλάνε όταν βλέπουν κάποια αδικία.

Το σχολείο δημιουργεί ανθρώπους που φοβούνται να υποστηρίξουν τις απόψεις και τα πιστεύω τους. Πολλές φορές, τα θύματα, μπαίνουν σε διάφορες ομάδες για να προστατευθούν από την κοινωνία που θεωρούν ως εχθρό τους.

Αν δεν μπορούν, όσοι εμπλέκονται στο εκπαιδευτικό σύστημα, να αποτρέψουν την βία, τότε πως μπορούν να μας παρέχουν σωστή εκπαίδευση;

Προφανώς δεν μπορούν.

Το ελληνικό, και όχι μόνο, εκπαιδευτικό σύστημα έχει φτάσει στον πάτο από όποια σκοπιά και αν το δεις.

Πως μαθαίνουμε στο σχολείο

Στο σχολείο μάθαμε ένα συγκεκριμένο τρόπο εκμάθησης: πηγαίνουμε στο σχολείο, παρακολουθούμε το μάθημα, παίρνουμε την ύλη και πάμε σπίτι να μελετήσουμε παίξουμε super mario. Σ’ αυτό το μοτίβο υπάρχουν κάποιες σωστές αρχές όπως η επίλυση ασκήσεων και η επανάληψη.

Το πρόβλημα όμως εντοπίζεται αλλού: οι εκπαιδευτικοί παρακινούν όλα τα παιδιά να μάθουν με τον ίδιο τρόπο. Και αυτός ο τρόπος, τις περισσότερες φορές, είναι το παπαγάλισμα κειμένων. Όσο πιο καλή η παπαγαλία τόσο καλύτερος ο βαθμός. Οπότε έχεις ένα σχολικό σύστημα που επιβραβεύει όσους έχουν καλή μνήμη και μειώνει την αυτοπεποίθηση των υπολοίπων.

Το σχολείο είναι υπεύθυνο να σου δώσει τις βάσεις για να αντιμετωπίσεις τα προβλήματα που θα σου προκύψουν στη ζωή σου. Όχι να σου δώσει κάποιο manual να ακολουθήσεις.

Συμβαίνει όμως το αντίθετο. Τα παιδιά που βγαίνουν από το σχολείο δεν μπορούν προσαρμοστούν στην κοινωνία και θεωρούν τους εαυτούς τους άχρηστους.

Θυμάσαι στο σχολείο που προσπαθούσαμε να μάθουμε μαθηματικά και φτάναμε στο σημείο να τα σιχαθούμε και να πούμε ότι δεν είναι για εμάς γιατί δεν τα καταλαβαίναμε; Δεν είναι ότι δεν καταλαβαίναμε τα μαθηματικά αλλά ότι δεν γνωρίζαμε τον τρόπο για να μάθουμε και να κατανοήσουμε τους αριθμούς. Ούτε οι εκπαιδευτικοί—που υποτίθεται ότι είναι παιδαγωγοί—γνώριζαν τον τρόπο και κατηγορούσαν τα παιδιά πως είναι «τεμπέλικα».

Ένας φίλος μου, μου διηγούνταν πως έμαθε στον γιο του μαθηματικά πριν πάει σχολείο. Κάθε φορά που μαγείρευε τον φώναζε για να τον βοηθήσει. Έβαζε στο τραπέζι όλα τα υλικά που χρειαζόταν για το φαγητό και του έκανε ερωτήσεις: «πόσες ντομάτες έχουμε;» και συνέχιζε «τώρα θα πάρουμε δύο ντομάτες και θα τις κόψουμε για να τις βάλουμε στην κατσαρόλα, πόσες ντομάτες μας έμειναν στο τραπέζι;»

Στην αρχή ο μικρός δυσκολευόταν ν’ απαντήσει. Όσο πέρναγε όμως ο καιρός μάθαινε να αφαιρεί και να προσθέτει. Όταν πήγε σχολείο και η δασκάλα τους έκανε αριθμητική, ο γιος πήγε στον πατέρα του και τον ρώτησε «μπαμπά αυτό που κάναμε με τις ντομάτες είναι αφαίρεση και πρόσθεση;»

«Ναι» του απάντησε ο φίλος μου.

«Οκ το χω» είπε ο γιος.

Είδες πόσο εύκολα μπορούν να γίνουν τα μαθηματικά;

Η άποψη αρκετών εκπαιδευτικών είναι: «αν δεν μπορείς να μάθεις με τον τρόπο μου, τότε εσύ έχεις το πρόβλημα».

Ουσιαστικά αυτό που κάνουμε, οι περισσότεροι από εμάς και νιώθουμε άχρηστοι, είναι ότι προσπαθούμε να φάμε την σούπα με το πιρούνι. Επειδή το σχολείο μας έχει σκοτώσει την φαντασία αντί να δημιουργήσουμε ένα κουτάλι, συνεχίζουμε να τρώμε με το πιρούνι και αισθανόμαστε βλάκες που δεν τα καταφέρνουμε.

Αυτό είναι το βασικό πρόβλημα που μας έχει δημιουργήσει το σχολείο: μας έχει καταστρέψει την φαντασία, την δημιουργικότητα και μας έχει κάνει να φοβόμαστε τα λάθη.

Η εικόνα της σημερινής κοινωνίας είναι το αποτέλεσμα ενός εκπαιδευτικού συστήματος που είχαμε υιοθετήσει τα τελευταία χρόνια.

Τι πρέπει να αλλάξει

Κάποτε τα σχολεία και τα πανεπιστήμια ήταν οι μόνες πηγές γνώσεων. Πλέον κάτι τέτοιο δεν υφίσταται γιατί το διαδίκτυο είναι πλέον στη ζωή μας. Μπορούμε να βρούμε ότι πληροφορία χρειαζόμαστε. Θέλεις να μάθεις να προγραμματίζεις; Εύκολο, μπορείς να βρεις μαθήματα επί πληρωμή ή δωρεάν. Θέλεις να ασχοληθείς με κβαντική φυσική; Μπορείς να βρεις μαθήματα δωρεάν.

Θέλεις να μάθεις να ανοίγεις την μπύρα με το μάτι σου; Πανεύκολο.

Μπορείς να βρεις τον καλύτερο δυνατό τρόπο ώστε να μάθεις οτιδήποτε θέλεις, με όποιο μέσο θέλεις: βίντεο, text-books, εικόνες.

Δεν έχουμε τόση ανάγκη από το σχολείο να μας παρέχει γνώσεις αλλά να μας μιλήσει για τον αυτοσεβασμό, την αυτοπεποίθηση, την συνεργασία με άλλους ανθρώπους, την αγάπη, την σεξουαλικότητα, το πως να εκφράζουμε τα συναισθήματα μας και την δημιουργία κριτικής σκέψης. Δεν φτάνει να τα διαβάζουμε όλα αυτά σε διηγήματα και να τα αναλύουμε σε θεωρητικό πλαίσιο. Πρέπει να τα συζητάμε. Και στο σχολείο δεν συζητάμε τίποτα.

Ο Ran Gavriely υπεύθυνος για την σεξουαλική διαπαιδαγώγηση ως σύμβουλος σε σχολεία και πανεπιστήμια εξηγεί ότι το σχολείο πρέπει να αλλάξει τον τρόπο εκπαίδευσης.

Το σχολείο πρέπει να δώσει βάση σε άλλα πράγματα:

1.Γνώση του εαυτού μας

Αρκετοί γνωστοί μου, έμαθαν ότι είχαν κάποια μορφή δυσλεξίας μετά τα είκοσι τους. Δεν τους πήρε χαμπάρι κανένας—ούτε γονείς, ούτε εκπαιδευτικοί.

Πόσοι από εμάς έχουμε τέτοια προβλήματα που δεν έχουμε αντιληφθεί; Αυτό έχει ως συνέπεια να έχουμε προβλήματα όταν καταπιανόμαστε με κάτι και να μην κατανοούμε το λόγο. Πρέπει να μάθουμε τον εαυτό μας, τις δυνατότητες και τις αδυναμίες μας.

Είσαι οπτικός, ακουστικός ή κιναισθητικός; Τι IQ έχεις; Με ποια μορφή τέχνης εκφράζεσαι καλύτερα;

Το παιδί όταν γίνει ενήλικας, εκτός από τις βασικές γνώσεις, πρέπει να νιώθει άνετα με αυτά που δεν ξέρει και να έχει την αυτοπεποίθηση να λύσει οποιοδήποτε πρόβλημα του παρουσιαστεί.

2.Έκφραση

Στην έκτη δημοτικού, είχαμε μία δασκάλα, που μας είχε βάλει να κάνουμε ανάγνωση κειμένου. Στο τέλος της ανάγνωσης μας έκανε την κλασική ερώτηση:

«Τι καταλάβατε από το κείμενο;»

Εγώ, τα είχα παρατήσει από καιρό—δεν σήκωνα το χέρι μου γιατί φοβόμουν ότι αν δεν δώσω την απάντηση που ήθελε θα τα άκουγα.

Ένας συμμαθητής μου, έκανε το λάθος, και σήκωσε το χέρι του για να εκφράσει την γνώμη του.

Η απάντηση του, σύμφωνα με την δασκάλα, ήταν τόσο λάθος, που τον κατσάδιαζε μέχρι το τέλος του μαθήματος.

Οι συγκεκριμένοι εκπαιδευτικοί είναι ένας από τους λόγους που τα σημερινά παιδιά φοβούνται να εκφράσουν την γνώμη τους. Είναι ακριβώς όπως με τα σκυλιά του Παβλόφ:

Έκφραση γνώμης = Κατσάδιασμα

Οι άνθρωποι πρέπει να κάνουν λάθη και να μαθαίνουν από αυτά. Όχι να τα αποφεύγουν.

Επίσης τα παιδιά πρέπει να μάθουν να εκφράζουν τα πραγματικά συναισθήματα τους. Αυτό είναι το πιο δύσκολο κομμάτι. Σε αυτό παίζει ρόλο και η οικογένεια αλλά το σχολείο δεν βοηθάει.

Τα παιδιά πρέπει να νιώθουν άνετα με τις απόψεις τους και να μπορούν να εκφράσουν αυτά που νιώθουν χωρίς να έχουν κάποιο μπάτσο στο μυαλό τους, που να τους ελέγχει.

3.Κριτική Σκέψη

Ζούμε στην εποχή της πληροφορίας και των δεδομένων. Καθημερινά, ασύλληπτα bits πληροφοριών έρχονται στην οθόνη του υπολογιστή μας.

Σύμφωνα με μία έρευνα ο μέσος άνθρωπος βλέπει την ημέρα 34GB πληροφοριών. Πως μπορούμε να αντιληφθούμε ποιες είναι σωστές και ποιες όχι;

Δύο είναι οι ικανότητες που μας βοηθούν να αφαιρούμε τον θόρυβο από την πληροφορία. Πρώτο και κύριο οι γνώσεις. Όσες περισσότερες έχουμε τόσο περισσότερο μπορούμε να καταλάβουμε αν κάποιος λέει αλήθεια ή όχι.

Το δεύτερο, που δεν μας μαθαίνουν στα σχολεία είναι η αμφισβήτηση. Πρέπει να είμαστε σε θέση να ερευνούμε μόνοι μας τα δεδομένα, να τα ταυτοποιήσουμε και αν έρχονται σε αντίθεση με τη λογική μας να μπορούμε να τα απορρίψουμε..

4.Συνεργασία

Το σχολείο δίνει μεγάλη έμφαση στην ατομική διδασκαλία. Από την μία είναι λογικό γιατί πρέπει να πάρουμε τις βασικές γνώσεις. Από την άλλη όλες οι δουλειές και όλες οι κοινωνικές δομές στηρίζονται στην συνεργασία. Η συνεργασία μας προετοιμάζει για το μέλλον. Χρειαζόμαστε περισσότερες ομαδικές εργασίες.

Το εκπαιδευτικό σύστημα δεν είναι διαλυμένο μόνο στην Ελλάδα. Αν εξαιρέσεις κάποιες Ευρωπαϊκές χώρες, το πρόβλημα της εκπαίδευσης είναι γενικό φαινόμενο. Για να αλλάξει η κατάσταση χρειάζεται σοβαρή επένδυση από τα κράτη και τους φορείς. Χρειάζεται σχέδιο με αρχή-μέση-τέλος και χτίσιμο από την αρχή(δημοτικό) και όχι από το τέλος(πανεπιστήμια).

Χρειαζόμαστε σχολεία που βοηθούν τα παιδιά να δημιουργήσουν τον δικό τους τρόπο σκέψης, που θα βρίσκουν λύση στα προβλήματα τους και θα μπορούν να ενταχθούν στην κοινωνία λειτουργικά και όχι προβληματικά.